Contos, poesias, ritzetas, e ateru

Siò! Siò!

 

PIGA A DOMO

Pitzinnia 
Vocabulariu 
Fumigheddos 
Mannos 

 

Sa grefaSiò! Siò!

 A Paule sa mama nche lu deviat zugher a istare in sa pinneta de sa tanca de tiu suo e tia sua. Arribados a cue, tiu Bustianu e tia Toia ostant a  su pitzinneddu pusillàminu,codardo e mudu.

            “Paule est goi timorosu,” nachi sa mama. “Si assuconat pro nudda. Isperamus chi non si acurtziant sos canes a isse ca si nono li pigat su coro a bula dae s’ispantu.”

            “At a esser mezus a li imparare a non timire sos canes imbetze de imparare a sos canes de non si ponner a zogare e brincheddare cun isse,” narat tiu Bustianu. “Su cuile no est logu a bi andare si ti pones a tichirriare onzi bia chi sos canes si ponnent a brincheddare a furriu!”

            “Meschineddu! abiades passiessia e grabu cun Paule,” narat sa mama. “Est gai timorosu. Adiosu tando. Pau’, ispassiadi e faghe comente ti narant.”

            Paule fiat assolocadu meda de bi andare a cussa campanna. Timiat bacas e arveghes, pessaiat chi sos cabaddos fiant tropu mannos e astiaia canes chi recuiant a furriu pro zogare. Tiu Bustianu non fiat semper passientziosu cun isse, ma tia Toia lastimaiat cuddu pitzinneddu sena corazu.

            Paule si ispantaiat pro nudda a beru. Una die una pudda si acurtziat croculende e isse aboghinat a sa tia: “Tia To’, tia To’!” Sa pudda mi cheret iscuder. Mi at bicadu su pee!”

            Tia Toia essit dae domo, e bidende chi su chi aiat ispantadu a Paule fiat una pudda, faghet unu risitu. “Oh, Pau’, ses a beru unu timigaga ses! Mi, sa pudda at bidu sas lòrigas de sas iscarpas tuas e at creidu chi esserent tilinzones. Pro cussu ti l’at bicheddadu su pee.”

            Unu die Paule dassat sa zaga de s’ortu de tia Toia aberta e cando sas anades in s’àtera ala de su campu colant a probe, una intrat dereta. Bidet una birada bella de latuca e comintzat a las bicheddare. E bica chi ti bicat, in pagu tempus sas latucas sunt mesu disisparidas.

            Paule fiat acurtzu a sa zaga cando s’anade intrat a s’ortu. Fiat unu puzone mannu mannu cun unu tuju longu longu, e isse fiat ispantadu tropu e la dassat intrare a s’ortu. La pompiat chi caminat a sa latuca de tia Toia e si la màndigat.

Si cuat suta de una mata de frores timende chi s’animale lu bidat. Su fraitu fiat goi mannu chi casi fina s’alenu li mancaiat.

            A pustis de un’iscuta recuit tiu Bustianu chi bidet s’anade. Infuriadu li curret fatu e lestra lestra s’anade si nche fuet, pro sànima sua, a fora de s’ortu. E tando tiu Bustianu bidet a Paule galu cuadu suta de sa mata.

            “E ite ses faghende in cue? A non l’as bidu chi s’anade si est mandigada sa latuca de tia tua? E pro ite non l’as pissighida a fora?”

            Paule istrissinat dae suta sa mata. “Ca m’aiat ispantadu. Paret manna e ferotze meda e timia tropu a la pissighire.”

            Su tiu si afutat. “Iscultami bene como!” nachi isse altziende sos chizos murros. “Totu sos pitzinnos ischint narrer ‘Siò’ a un’anade, e tue puru podes. Carchi cosa la devimus fagher. Como ti lu imparo eo.”

            “Oh no, no,” narat Paule pessende chi su tiu lu cheriat leare a isculivitas.

            “Oh eja, eja,” impondet tiu Bustianu. “Ti lu ammustro eo comente fagher. Bae e ponedi a un’ala de sa zaga, ajò!”

            Paule andat e si ponet a sa ritza a probe de sa zaga. Tiu Bustianu la aberit. “Como fago intrare un’anade a s’ortu e tue la deves catzare. Cumpresu?”

            “Ma no at a essire pro a mie,” narat Paule.

            “Tue a issa narali siò e as a bider tue etotu su chi sutzedit,” li impondet tiu Bustianu.

            E goi, totu timorosu, Paule andat e si ponet a probe de sa zaga e bidet su tiu chi furriat un’anade a intro de s’ortu. Arribat a sa zaga a alas ispartas. Paule fiat goi assolocadu chi non podiat mancu aberrer buca. Ma a sa fine bi l’at fata. “Siò!” faghet isse cun boghe lena lena.

            S’anade si lu pompiat, lu bidet totu fraitadu, e non si nc’avviat.

            “Siò!” ripitit isse prus a forte bidende chi su tiu lu fiat pompiende.

            S’anade aboghinat una cracariada e furriat a fora de s’ortu. Paule fiat surpresu ma cuntentu.

            “Milla un’àtera,” narat su tiu s’interi chi fiat furriende un’àtera anade a sa zaga.

            “Siò!” li faghet su piseddu, e sa bestia torrat a fora in presse.

            “E como un’àtera bia,” li narat su tiu. “Oh, duas si sunt acurtziende!”

            E duas anades mannas mannas  si atzerant a sa zaga e pariat fiant a puntu de lu  imbergher a Paule. “SIÒ!” li tichirriat su pitzinnu, e sas anades fuent a fora currende su prus lestras chi podiant. Paule fiat meravizadu e cuntentu meda. Sas anades fiant meda prus timorosas de isse chi no isse de issas.

            “E como sas puddas!” annuntziat tiu Bustianu, e Paule bidet unu grustu de puddas bennende a s’ala sua. Si acurtziant a sa zaga cracariende una a s’àtera. Ischiant chi a s’ortu non bi deviant intrare.

            “Siò!” li aboghinat Paule, e sas puddas furriant lestras dae su pitzinnu.

            “Ah! E tando zai l’ischis narrer siò a sas anades e a sas puddas,” li narat tiu Bustianu acurtziendesi. “Oe as imparadu bene e in presse e so cuntentu de a tie!”

            Paule pessat a longu a sas anades e a sas puddas tota note. “Ma abaida tue, las fia timende ma fiant prus issas chi fiant timende a mie,” pessat. Però non pesso chi pota narrer ‘beni a inoghe’ a Tronu, su cane de tiu Bustianu.”

            Epuru bi proat su manzanu etotu cando Tronu si ponet a zoghitare e a brincheddare in ghiriu, infundendelu cun aba de sos pojeddos de sa tanca. Mancari timiat su cane, Paule li faeddat a tonu firmu comente faghent tiu Bustianu e tia Toia.“Beni a inoghe!” li cumandat. Tronu falat sa coa e si ponet chietu chietu cara a Paule, nare punnende a susu chi casi casi tocaiat su benuju de su piseddu.

“Mirìficu,” narat Paule, carinnende sa conca de Tronu pro li nde fagher altziare sa coa. “So cuntentu chi bi l’apo fata!”

Duas dies a pustis, calicunu aiat dassadu aberta sa zaga de s’ortu e sete bacas fiant intradas a intro. Deretas deretas sunt truvadas a sas biradas de pisellu chi tia Toia aiat cultivadu e si los sunt mandigados, corrintolu e totu.

Paule, chi las aiat bidas dae sa bentana, si ponet a tichirriare: “Tia To’! tia To’! cuitade ca sas bacas sunt intradas a s’ortu!”

Ma tia Toia fiat essida e tiu Bustianu fiat in su cuile, belle atesu dae cue. Paule fiat totu a sa sola. Aiat bidu una baca cun corros longos e apuntidos atacare mesa birada de pisellos e si nde fiat faghende un’abuddada. Su pitzinneddu ischiat cantu fiera fiat tia Toia de sos pisellos suos e si sentiat annicaditu. Ma ite podiat fagher? Non fiant chei anades o puddas a chie li podiat aboghinare siò, o canes a chie li podiat cumandare beni a inoghe. Cuddas bestias fiant mannas e pesantes chi andaiant piotu a piotu, e teniant duos corros chi diant fagher male a beru si ti tocaiant.“Timende so,” pessat Paule cumintzende a tremeddare. “Bacas mi ponenet fraitu a coro. Su corazu de nche las truvare a fora de s’ortu non l’apo.”

Sas bacas aiant atacadu finas su basolu. Coro meu, su basolu de su bustu de domìniga! Paule in una s’ismentigat de sa timoria sua e curret a fora.

“Siò!” aboghinat. Sas bacas altziant sa conca e lu pompiant un’iscuta, pustis torrant a mastigare, mastigare e a mastigare. “Benide a inoghe, bestias malas!” lis tichirriat tando. Ma issas carrant a mastigare.

“Ite poto fagher como?” pessat su piseddu. E tando bidet una baca chi lu fiat mirende a isfuta comente a narrer: “Ah! Custu basolu mi lu màndigo eo e a tie nudda!”

 “Ah, custu nono!” faghet isse, e curret a domo in ue bi agatat unu fuste. Torrat a s’ortu e lu ammustrat a sas bacas in manera chi non fiat una de amistade. “Bacas malas! “Esside a fora! Avviadeboche! A lu bidides custu fuste? Pro sas bacas chi intrant a s’ortu est!”

A sas bacas non lis praghiat cussu fuste. Sa prus a curtzu a Paule essit dae  s'ortu a posapianu. Paule tichirriat un’àtera bia e pissighit sa chi fiat ruja e bianca. Issa ingrussiat sa conca e isse si firmat ca timiat cuddos corros apuntidos. Faghet una muida e a Paule pro pagu non li pigat su coro a bula. Si zirat a fuire ma non si movet.

“Avviadi, non ti lu ripito prus!” aboghinat isse altziende su fuste e banzighendelu in mes’aera. E pustis, cuntentu che pasca, bidet sas bacas chi una a una s’incaminant traza traza a fora de s’ortu. Cando sunt totus essidas, serrat sa zaga. Fiant galu tremeddendelis sas ancas ma Paule fiat cuntentu de isse etotu. Pustis intendet una boghe dae palas e si assuconat.

“Bene bene bene! Tando non times prus anades, puddas, canes e bacas cun corros mannos!”

Fiat tiu Bustianu. Paule si zirat e faghet unu bischilleddu. “So istadu bonu a nche las truvare a fora, ma mi so leadu unu fraitu a beru forte.”

“A tìmere sas cosas mannas est cosa normale e de importu mannu, ca goi ebia as a diventare mannu. A pitzinnu, eo puru timia sos animales de sa tanca  e a pagu a pagu apo imparadu chi finas issos mi timiant. So fieru de a tie e as tue puru imparadu chi si ti pones in conca de fagher una cosa, la faghes.”

Dae tando, Paule fiat cuntentu de abarrare in sa tanca. Aiat imparadu a non timire prus sos animales e a los tratare cun rispetu. E teniat rispetu finas pro su tiu pro su chi li aiat imparadu.

 

(c) 2003 Libros