Contos, poesias, ritzetas, e ateru

Sa grefa

 

PIGA A DOMO

Pitzinnia 
Vocabulariu 
Fumigheddos 
Mannos 

 

Sa grefaSiò! Siò!

 

“E a ue sezis tuchende bois duos?” pregontat sa mama bidende chi Ronaldu e Zuanna fiant essende dae sa janna.

            “A zugher unu pagu de aligarzas chi amus boddidu a cuddu burricheddu de sa tanca de tiu Fenu,” narat Zuanna. “Ma, mira cantu sunt bellas custas aligarzas!”

            “Eja,” lis at impostu sa mama, “e bois duos sezis ortularzos bonos. E andat bene, zughidebilas unas cantas aligarzas a cussu puleddu, chi est criadura finas isse."

            “Ma, ma a costat meda a lu comporare?” pregontat Ronaldu. “Zai lu ischis chi Zuanna e eo amus semper cherfidu unu cabaddu – ma bidu chi non podimus, unu burricheddu de mancu costat?”

            “No, pro mala sorte costat meda,” faghet sa mama. “E in prus, non lu podimus mantenner in su zardineddu nostru. Pro como bos devidet aggradessire de bisitare burricheddos e cabaddos anzenos.

            Sos piseddos essint cun sas aligarzas in una taschedda chi lis falaiat dae palas. Su burricheddu fiat isse puru adoràbile. A los bider s’est postu a currer peri sa zaga de sa tanca, ca los connoschiat bene meda.

            “Salude, Orijilongu,” narat Ronaldu frobendeli su nare belludadu. “E comente ti la passas custu manzanu? Famidu ses?”

            Sa mama de su burricheddu abarraiat acurtzu, fiera de su pitzocheddu suo. Issa non si fiat acurtziada mai a si mandigare sas aligarzas. Sos piseddos la istimaiant a issa puru – fiat goi chieta e bella cun cuddos ojos affungados e lados. Meda bias si fiat fata caddigare dae piseddos.

            Totu in una, unu crastu falat e corfit su nare de su burricheddu, chi brincat a segus in timoria. “E ite b’at, Orijilo’?” li pregontat Ronaldu ispantadu. Posca un’àteru crastu pigat dae palas de su muru de sa tanca e corfit su burricheddu in s’ischina. Orijilongu curret a ue fiat pompiende mama sua.

            Ronaldu e Zuanna si zirant. “Sunt cuddos pitzinnos malos de sa grefa,” narat Ronaldu infadadu. “Sa grefa – Rinu, Miale, Istèvene, Pedru e Bainzu. Creent de esser forte e de importu mannu, infadende a sa zente, tocheddende a sas jannas e fuende, iscudende crastos e furende in sos ortos.”

            Unu tuntziu de cateddu at atratu s’atentzione acuta de Zuanna. “E ite b’at?” pregontat. “Cuddu tuntziu, paret de animale fraitadu.”

            Si ponent a iscultare tot’e duos. E finas Ronaldu lu podiat intender como. Sunt essidos dae sa tanca a pompiare in sa caminera. Unu grustu de pitzinnos fiant a manu tenta in ghiriu e mirende a calchi cosa in mesu.

            “Ant atzapadu unu cateddu mi paret,” narat Ronaldu. “E ite nde cherent fagher? Sunt goi malos cuddos piseddos chi non s’ischit mai ite at a capitare a una bestia iscura chi agabat in francas issoro.”

            Zuanna si est marmurada. “Oh no, non nezas chi ant afrancadu unu cateddu e chi lu sunt iscudende!” at tichirriadu. “L’apo bidu comente ant iscutu a crastos cuss’ànade iscura s’àtera die. Cussos pitzinnos sunt crueles a beru.”

            Sos pitzinnos a belle beru aiant inghiriadu unu cateddu e lu fiant molestende cun fustijos e isse fiat tuntziende. Ma cando est colada una vetura, ant leadu su cateddu e cuadu in unu sacheddu pro non lu fagher a bider a nemos.

            “Bidu finas tue l’as? narat Zuanna. “Nche l’ant istichidu intro de su sacheddu. Ite podimus fagher, Rona’? Cateddu malefadadu.”

            Sa grefa de pitzinnos caminat in sa caminera. Rinu teniat su sacu in palas. Miale lu iscudiat cun unu fustiju e faghiat su risitu cando su cateddu aboghinaiat.

            Sos pitzinnos brincant su muru e andant a unu poju chi b’aiat in sa tanca. Zuanna e Ronaldu si adderetant subra de su muru pro los isperiare. Istèvene aberit su sacheddu e a fora brincat su cateddu. Si isterrujat a terra ispantadu e timende che frea. Pustis Bainzu lu pigat dae sa coa e lu imbolat in su belle mesu de su poju.

            “Faghenos bider si ischis nadare!” narat isse e sos àteros si ponent a rier. Splash! Su cateddu tocat s’aba e comintzat a nadare in disisperu, cun sas franchitas andende in antis e in segus.

            “Oh, Rona’! Ajo a lu salvare!” narat Zuanna butiende lagrimas dae sos ogros. Ma Ronaldu la aferrat a su brussu. Ischiat chi su grustu los diat iscuder finas a issos e non cheriat chi Zuanna si fagheret male.

            “Como lu sunt iscudende a crastos ca non cherent chi essat dae su poju,” nachi Zuanna pranghende a sucutu.            “Dassami Rona’. Non mi importat nudda de su chi faghent a mie. Lu cherfo azuare a cussu cateddu.”

            Su cateddu fiat tichirriende in agonia cando sas pedras lu tocaiant in s’interi chi fiat nadende a s’isponda. Una bia tocat terra, ma Miale lu aferrat e nche lu torrat a imbolare a su poju. Fiat dèbile como e podiat apenedda nadare.

“Afunghende est, afunghende est,” narat pranghende Zuanna. “Covardu ses tue Rona’ ca non lu cheres salvare.”

            Ma Ronaldu ischiat chi non petzi non diat aer salvadu su cateddu, ma nche diant aer imboladu a modde a isse puru si si fiat postu in mesu. Deviat salvare su cateddu in un’àteru modu. Fiat isetende a duos amigos suos. Cun issos diat salvare su cateddu!

            “Millos mi!” narat isse de botu bidende a  Francu e a Nanni in sa caminera. “E b’at Faele puru cun issos.” Lis sinzolat de fagher a lestru e sos tres piseddos si acurtziant currende.

            “E ite b’at?” li pregontat Faele.

            “Sa grefa semper issos,” impondet Ronaldu. “Cherent annegare unu cateddu e lu sunt iscudende a pedras. Feridu e afunghende est, iscureddu. Ajo cuntr’a cuddos piseddos e salvamulu.”

            Sos bator piseddos, sighidos dae Zuanna, si ponnent a currer in su campu tichirriende. Sos de sa grefa mirant in ghiriu. Chei totu sos àteros pitzinnos malos, finas issos fiant covardos e cando bident sas caras neghidas e fieras de Ronaldu e de sos àteros, lis pigat fraitu a intro.

            “Ajo, fuide!” aboghinat Istèvene, e totus sos de sa grefa si ponnent a currer. Su cateddu fiat galu in su poju, tuntziende e mesu mortu. Ronaldu curret a s’isponda de su lagheddu. Cun Faele intrat a mesu de s’aba e aferrat sa criaduredda tremeddosa. Fiat sambenende pro neghe de sos crastos e infustu chei puddighinu.

            Ronaldu nche lu istichit a suta de su cabanu caente suo e Zuanna li caressat sa conchedda infusta. Sos àteros tres ispeliant chietos. Totus cheriant bene a sos animales e sentiant arrajolu e isbirgonza pro cudda levria chi aiat tormentadu a su cateddu.

            “Assia a criaduredda bella,” nachi Zuanna cun làgrimas riolende a sos càvanos. “Creo benzat dae sa tanca de tiu Fenu. Sa mardanzada de cue at anzadu unu grusteddu de cateddos, e custa criaduredda devet aer acabuladu unu pagu tropu a tesu a ue cuddos piseddos lu ant agatadu.”

            Una boghe russa lis faeddat dae su muru. Pompiant in ghiriu. Su mere de sa tanca, tiu Fenu, fiat in cue e pariat afutadu meda. “E ite bi sezis faghende in cue? A non bos l’apo nadu a non falare a custos tretos?

            Ma tiu Fe’, semus bènnidos a ponner in salvu custu cateddu,” narat Ronaldu ammustrendeli s’animaleddu dae suta de su cabanu. Àteros pitzinnos lis fiant tirende pedras in su poju. Creo siat cateddu bostru!”

            “Eja – unu mi-nche lu ant furadu eris,” narat su massaju. “E chie l’at iscutu a pedras a custa criaduredda? E chie at tiradu pedras finas a su burricheddu? Eris apo bidu crastos corfendelu dae palas de su muru, ma cando mi so acurtziadu non b’aiat prus niune in cue.”

            “Sunt sos matessi chi ant tratadu male a su cateddu,” narat Francu. Como los atzapamus e los zughimus a inoghe, tiu Fe’, e nde faghides de issos su chi si meritant.”

            “Fizos bonos,” narat tiu Fenu. “Abarrade a s’ala de sos dèbiles e indifesos e no azis a faddire mai. Sunt sos piseddos chei a bois chi podent firmare pitzocos malos chei cuddos àteros. Bazi e zughideminchelos a inoghe, de gratzias.”

            Zuanna andat cun tiu Fenu a domo sua a fagher bider su cateddu a sa muzere de isse. Arrugant sa tanca ue bi fiat su burricheddu, chi bidende a Zuanna, si acurtziat currende.

            “Mi aggradat meda cust’animale,” narat Zuanna. “A lu sezis bendende pro casu, tiu Fe’? Ronaldu e eo podimus pigare unos cantos francos si lu podimus comporare.”

            “No chi non lu bendo,” impondet su massaju. “Lu so donende a nebode meu sa chida ch’intrat.”

            “Biadu a isse,” nachi Zuanna dende un’àtera carinna a su burricheddu.

            In s’interi, Ronaldu, Francu, Nanni e Faele sunt chirchende a sos de sa grefa. “Mezus si nche los atzapamus a unu a unu e los zughimus a tiu Fenu,” narat Ronaldu. “Non bi la podimus fagher si los pigamus totu in pare. Primu de totu pigamus a Rinu.”

            Atzapan a Rinu e a Bainzu. Fiant terrorados e proant a fuire, ma sos bator piseddos los aferrant a fortza e los zughent a tiu Fenu chi, sena bi pessare meda, los faghet setzer in un’apusenteddu. In tempus pagu, Ronaldu, Nanni, Faele e Francu nc’ant pigadu a tot’e chimbe.

            Tiu Fenu intrat a s’apusentu ue fiant setzidos sos piseddos galu assuconados e timorosos. Lis faghet bider su cateddu chi fiat galu tremeddende. “Azis tiradu crastos a custa criaduredda, a su burricheddu e a s’anade cando issos no ant fatu nudda a bois.” S’òmine carinnat sa conchedda de su cateddu chi luego comintzat a zoghitare cun sos pòddighes de sa manu. “Como cherfo faeddare cun sos mannos bostro ca lis cherfo contare su chi azis fatu.”

            “No, no, no!” tichirriat Istèvene terroradu. “Mama si diat ponner a prangher.”

            “Dassadenos!” pedit Bainzu. “Babu mi diat iscuder si li narades su chi apo fatu.”

“Babu puru,” nachi Rinu. “Non lu faghimus prus.” Pedru e Miale non podiant mancu faeddare dae sa timoria.

            “E tando ite cherides fagher pro ponner a bonu totu su malu chi azis fatu?” lis pregontat tiu Fenu a sos piseddos chi si fiant faghende una mata de prantu.

            “Non lu fago prus” ripitit Rinu intre unu tzaculitu e s’àteru.

            “Custu non ponet a bonu su chi as fatu,” li narat tiu Fenu.

            “Benimus a dare su màndigu a sas ànades totus sas dies pro una chida,” narat Rinu a pustis de si assutare sas làgrimas cun su brussu. “E amus a samunare sos puleddos,” bi ponet Pedru isfortzendesi a faeddare. “E mundamus s’alzola puru,” azunghet Miale isse puru tremeddende.

            “Goi andat mezus meda,” narat tiu Fenu.

            E gosi est sutzessu. Sos piseddos de sa grefa sunt pigados a sa tanca de tiu Fenu onzi die pro una chida e ant postu su màndigu a sas ànades, e bidu chi fiant in cue, a sas puddas puru. Ant mundadu s’alzola, samunadu a Orijilongu e si sunt postos finas a zoghitare cun su cateddu chi como fiat cuntentu de lis mossigheddare sos pòddighes cun sos denteddos.

            E fatu curiosu fiat chi sos pitzinnos de sa grefa si fiant divertende meda a beru a carinnare e a ponner su màndigu a sos animales de sa tanca chi lu ant fatu pro prus a longu de una chida. E dae tando no ant prus tratadu male perunu animale.

 

(c) 2003 Libros